Poliomiyelit/çocuk felci hastalığı, polio ya da infantil paraliz olarak da bilinen, enfektif viral bir hastalıktır. Esas olarak 5 yaş altı çocukları etkilemektedir. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre, tek bir çocuğun enfekte olması bile dünya çapındaki tüm çocuklar için bir risk oluşturur. Bu sebeple hastalıkla mücadelede küresel güçte etkili sürveyans ve etkin bağışıklama sistemi hayati önem taşımaktadır.
Sıklık
Aşılama döneminden önce, poliovirüs hemen hemen tüm çocukları etkilemekteydi. Oral polio aşısının ve inaktif polio aşısının 1950’lerde kullanıma başlanmasıyla çocuk felci hastalığının insidansı hızla azalmıştır. 1988’de Küresel Polio Eradikasyon Girişimi’nin kurulmasıyla poliovirüs vaka sayısı 125’in üzerindeki endemik bölgedeki tahmini 350 000 vakadan 2020’de kalan iki ülkedeki 140 vakaya kadar azalmıştır (Afganistan ve Pakistan).
Günümüzde üç vahşi poliovirüs serotipinden sadece vahşi polio virüs tip 1 görülmektedir. Vahşi Polio Virüs tip 2 Eylül 2015’te ve Vahşi Polio Virüs tip 3 Kasım 2019’da yeryüzünden tamamen yok edilmiştir (eradikasyon).
Geniş kapsamlı aşılama politikaları sayesinde dünyadaki birçok bölgeden elimine edilmekle beraber sayılı bölgede çocuk felcinin yayılmasını engelleme çalışmaları devam etmektedir. 1988’den beri vahşi polio virüsü nedenli vakalar %99’ların üzerinde azalmıştır.
Belirtileri
Hastaların %70’inde herhangi bir semptom görülmezken, yaklaşık %25’inde ateş, baş ağrısı, bulantı, ishal gibi hafif bulgular görülmektedir. Poliovirüsün etkilediği sinir sistemi bölgesine göre üç tipi vardır: spinal poliomiyelit, bulbar poliomiyelit, bulbospinal poliomiyelit.
Başlangıç semptomları olarak ateş, yorgunluk, baş ağrısı, kusma, ense sertliği ve uzuvlarda ağrı görülür. 200 enfeksiyondan birinde geri dönüşümsüz felç görülür. Bu vakaların %5-10’u solunum kaslarını etkilediği için ölümle sonuçlanır. Felç, tüm enfeksiyonların %1'inden daha azında görülür ve beyin ve omuriliği çevreleyen dokuların iltihaplanması, şiddetli kas ağrısı ve vücudun farklı bölgelerinde his ve hareket kaybı ile başlar. Zayıflık ve felç bir ya da iki gün sonra ortaya çıkar. Felçten en çok etkilenen uzuvlar alt uzuvlardır.
Risk Faktörleri
Aşısız olmak en önemli risk faktörüdür. 5 yaş altı çocuklar en riskli gruptur.
Bulaş Yolu
Poliovirüs oldukça bulaşıcıdır. Poliovirüsün bilinen tek rezervuarı insandır. Bulaş damlacık yoluyla ya da fekal kontaminasyonla olmaktadır. Kuluçka süresi yaklaşık 7-10 gündür (45 güne kadar uzayabilir). Enfekte kişiler semptomların başlamasından önceki ve sonraki 7-10 gün arasında en bulaşıcı durumdadır. Enfekte kişilerden poliovirüs altı haftaya kadar dışkı ile atılır. Poliovirüs oda sıcaklığında birkaç hafta yaşayabilir. Toprak, kanalizasyon ve enfekte suyun virüsü barındırdığı gösterilmiştir.
Aşılama ve Tedavi
Bütün akut flask paralizi vakaları polimiyelit açısından araştırılmalıdır. Akut poliomiyelit hastalığının bir tedavisi bulunmamaktadır, vakalar destek ve semptomatik tedaviyle takip edilmektedir. Çocuk felcinin kalıcı felci geri döndürülemez, sadece hareket kabiliyeti geliştirilebilir.
Ülkemizde uygulanan iki aşı mevcuttur: oral polio aşısı ve inaktive polio aşısı. Her ikisi de etkili ve güvenlidir ve dünyada nüfuslara mümkün olan en iyi korumanın sağlanabilmesi için yerel epidemiyolojik ve programlı koşullara bağlı olarak dünya çapında farklı kombinasyonlarda kullanılmaktadır. Daha fazla bilgi için Aşı Takvimi’ne buradan ulaşabilirsiniz.
Oral Çocuk Felci aşısı (OPA) 6.ayını ve 18.ayını tamamlayan bebeklere her uygulamada ikişer damla ağızdan verilmek sureti ile uygulanmaktadır. İnaktif Çocuk Felci aşısı (İPA) ise, 2.ayını, 4.ayını, 6.ayını ve 18.ayını tamamlayan bebeklere toplam 4 defa olmak üzere altılı karma aşı içerisinde ve 48. Ayını tamamlayan çocuklara rapel doz olarak dörtlü karma aşı içerisinde koldan kas içi uygulanmaktadır. Toplamda 5 doz İPA uygulanmış olmaktadır.
IPV ile çocuk felci aşılaması, Avrupa Birliği Üye Devletlerinde rutin çocukluk dönemi bağışıklama programlarının bir parçasıdır.
Oral Çocuk Felci Aşısı (OPA): Ağır Bağışıklık Yetmezliği olanlarda, kanser tedavisi görenlerde (özellikle lösemi vakaları) uygulanmaması gerekir. Eğer evde kanser tedavisi gören bir aile bireyi olan çocuklarda oral çocuk felci aşılamasının ertelenmesi gerekmektedir. Kanser hastaları ve bu konuda tedavi görenlerin, tedaviye ihtiyacı olmadığı, sağlık durumlarının uygun olduğu dönemlerde yapılmasının bir sakıncası yoktur. İnaktif Çocuk Felci Aşısı (İPA): Bilinen bir yan etkisi yoktur ve uygulanmaması gereken durum söz konusu değildir.
Koruyucu Önlemler
Çocuk felcini önlemenin tek yolu aşılamadır. 1988 yılında Dünya Sağlık Kurulu tarafından çocuk felcinin ortadan kaldırılmasına yönelik bir karar alınmıştır. Tek bir poliomyelit vakası bile salgın olarak kabul edilir ve acil eylem gerektirir. Uluslararası Sağlık Tüzüğü 2005 (UST) uyarınca, herhangi bir poliovirüs tespiti 48 saat içinde değerlendirilmeli ve ardından 24 saat içinde DSÖ'ye bildirilmelidir.
Akut Flask Paralizi (AFP) sürveyansı, çocuk felci vakalarını tespit etmek için altın standarttır ve küresel çocuk felci eradikasyonu için gereklidir. Bu, vaka bulma, numune toplama, laboratuvar analizi ve virüs türünün kökenini belirlemek için virüsün haritalanmasını içerir. Sürveyansın hassasiyetini sağlamak için, 15 yaşın altındaki her 100.000 nüfus başına yılda en az bir çocuk felci dışı AFP vakası tespit edilmelidir. Endemik bölgelerde, daha da yüksek hassasiyet sağlamak için bu oran 100.000'de iki olmalıdır.
Eradikasyon
Başarının anahtarı, stratejinin tüm alanlarda tam olarak uygulanmasına ve tam kaynak sağlanmasına bağlıdır. Ancak stratejik yaklaşımların uygulanmaması virüsün bulaşmaya devam etmesine yol açmaktadır. Afganistan ve Pakistan'ın bazı bölgelerinde vahşi poliovirüsün endemik yayılımı devam etmektedir. Son kalan bu bölgelerde çocuk felcinin durdurulamaması, hastalığın küresel ölçekte yeniden canlanmasına yol açabilir. Bu nedenle çocuk felcinin tamamen ve kesin olarak ortadan kaldırılmasını sağlamak kritik önem taşımaktadır.
1994 yılında DSÖ Amerika Bölgesi çocuk felcinden arındırılmış olarak sertifikalandırılmış, bunu 2000 yılında DSÖ Batı Pasifik Bölgesi ve Haziran 2002'de DSÖ Avrupa Bölgesi izlemiştir. 27 Mart 2014'te DSÖ Güneydoğu Asya Bölgesi'nin çocuk felcinden arındırıldığı belgelenmiştir; bu da Endonezya'dan Hindistan'a uzanan 11 ülkeden oluşan bu blokta vahşi poliovirüs bulaşmasının durdurulduğu anlamına gelmektedir. 2020 yılında Afrika, vahşi poliovirüsten arındırıldığı belgelenen beşinci bölge olmuştur.